Power Factor (PF) คือค่าที่บอกว่าไฟที่ไหลเข้าโรงงานถูกนำไปใช้ทำงานจริงได้มากแค่ไหน ส่วนค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ (Power Factor Charge) คือเงินที่ กฟภ. และ กฟน. เก็บจากโรงงานประเภท 3 · 4 · 5 เมื่อ kvar สูงสุดของเดือน (ฝั่งล้าหลัง) เกินสัดส่วนที่กำหนดของ kW สูงสุดในเดือนเดียวกัน โดยคิดเฉพาะส่วนที่เกิน ในอัตราคงที่ต่อกิโลวาร์ ลดได้ด้วยชุดคาปาซิเตอร์ที่มีตัวควบคุมอัตโนมัติ

เกณฑ์และอัตราในบทเป็นของ กฟภ. และ กฟน. ตั้งแต่ค่าไฟประจำเดือนกันยายน 2569 ยังไม่รวม VAT

เรื่องค่า
เกณฑ์เริ่มคิด: kvar สูงสุดของเดือน (ฝั่งล้าหลัง) เกินเท่าไรของ kW สูงสุดของเดือนเดียวกันเกิน 61.97% ของ kW สูงสุด
อัตราที่คิดกับกิโลวาร์ส่วนเกิน หลังปัดเศษของกิโลวาร์ (บาทต่อกิโลวาร์ ก่อน VAT)56.07 บาท/kvar
ค่า Power Factor ที่หน้างานใช้เทียบเกณฑ์ (เทียบได้ราว ไม่ใช่ตัวเลขในประกาศ)0.85
โรงงานที่อยู่ในข่ายประเภท 3 · 4 · 5 ทั้ง กฟภ. และ กฟน.

Power Factor คืออะไร และทำไมการไฟฟ้าถึงเก็บเงินเรื่องนี้?

Power Factor คือสัดส่วนระหว่างกำลังไฟฟ้าที่ทำงานจริง (kW) กับกำลังไฟฟ้าทั้งหมดที่ระบบต้องส่งมาให้ (kVA) มีค่าตั้งแต่ศูนย์ถึงหนึ่ง ยิ่งใกล้หนึ่งยิ่งดี เพราะระบบต้องใช้กระแสน้อยลงในการส่งกำลังงานจริงเท่าเดิม ส่วนเงินที่การไฟฟ้าเก็บมาจากภาระที่สายและหม้อแปลงของการไฟฟ้าต้องรับ "ไฟส่วนที่ไม่ได้ทำงาน" ไม่ใช่จากหน่วยไฟที่โรงงานใช้

ไฟที่โรงงานดึงจากการไฟฟ้ามีสองส่วนปนกัน ส่วนแรกคือกำลังไฟฟ้าจริง (kW) ที่ไปหมุนเครื่องจักร ให้แสง ให้ความร้อน ส่วนที่สองคือกำลังไฟฟ้ารีแอคตีฟ (kvar) ซึ่งไม่ได้ทำงานให้เห็น แต่ต้องมีไว้สร้างสนามแม่เหล็กในมอเตอร์และหม้อแปลง เมื่อรวมสองส่วนนี้แบบมุมฉากจะได้กำลังไฟฟ้าปรากฏ (kVA) คือขนาดไฟทั้งหมดที่สายต้องส่งมาให้ Power Factor ก็คือ kW หารด้วย kVA ดังนั้นตัวเลข kW บนบิลบอกว่าโรงงานทำงานหนักแค่ไหน ส่วน kvar บอกว่าดึงไฟส่วนที่ไม่ได้ทำงานไปเท่าไร และ kVA ไม่ใช่ตัวเลขที่ใช้คิดเงิน

ตารางด้านล่างเป็นตัวอย่างค่าคำนวณ: ภาระงานเท่าเดิมที่ 100 kW แต่เมื่อ Power Factor ต่ำลง ระบบต้องส่ง kVA มาให้มากขึ้นเพื่อให้ได้งานเท่ากัน ตัวอย่างนี้คำนวณจาก kVA = kW ÷ PF ไม่ใช่ค่าที่วัดจากโรงงานจริง

Power Factor ในตัวอย่างkVA ที่ระบบต้องส่งมา (ตัวอย่างคำนวณ ภาระเท่ากันทุกแถว)
0.70142.9 kVA
0.80125.0 kVA
0.95105.3 kVA
1.00100.0 kVA

kVA ส่วนที่มากขึ้นนี้ไม่ได้หายไปไหน กระแสที่มาส่งมันต้องวิ่งผ่านสาย หม้อแปลง และอุปกรณ์ของการไฟฟ้าเหมือนไฟที่ใช้จริง การไฟฟ้าจึงต้องออกแบบอุปกรณ์ให้ใหญ่ขึ้นและรับการสูญเสียในระบบมากขึ้น เงินที่เก็บเมื่อโรงงานดึง kvar เกินกำหนดจึงเป็นค่าภาระส่วนนี้ บางคนเรียกว่า "ค่าปรับ PF" ซึ่งไม่ใช่ชื่อทางการ ชื่อที่ใช้บนบิลคือค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์

โหลดที่ทำให้ kvar สูงคือโหลดแบบเหนี่ยวนำ ได้แก่ มอเตอร์ หม้อแปลง เครื่องจักร Chiller พัดลม ปั๊ม และระบบปรับอากาศ โรงงานที่มีของเหล่านี้มากจึงมีโอกาสเจอบรรทัดนี้มากกว่า

✗ Power Factor ต่ำทำให้เปลืองหน่วยไฟ จึงโดนเก็บเงิน

✓ เมื่อได้งาน (kW) เท่ากัน PF ต่ำทำให้ต้องดึงกระแสมากขึ้น ไม่ใช่หน่วยไฟ (kWh) มากขึ้น เงินบรรทัดนี้มาจากภาระที่สายและหม้อแปลงของการไฟฟ้าต้องรับ ไม่ใช่จากหน่วยที่ใช้

โรงงานแบบไหนอยู่ในข่ายโดนคิด

โรงงานประเภท 3 · 4 · 5 ทั้ง กฟภ. และ กฟน. และคิดเฉพาะกรณี Power Factor ล้าหลัง (Lagging) ซึ่งเป็นฝั่งที่เกิดจากมอเตอร์และโหลดเหนี่ยวนำ

ฝั่ง กฟภ. ข้อนี้เขียนให้ใช้กับผู้ใช้ไฟที่ถูกคิดค่าความต้องการพลังไฟฟ้า ซึ่งในกลุ่มโรงงานคือประเภท 3 · 4 · 5 ส่วน กฟน. มีข้อนี้อยู่ในเอกสารอัตราของประเภท 3 · 4 · 5 เช่นเดียวกัน ความต่างระหว่างสามประเภทนี้อ่านได้ที่ ค่าไฟประเภท 3, 4, 5 ต่างกันอย่างไร

ถ้าไม่แน่ใจว่าโรงงานอยู่ประเภทไหน เช็กจากขนาดได้ เพราะประเภทผู้ใช้ไฟวัดจากความต้องการพลังไฟฟ้าสูงสุด ไม่ใช่ชนิดธุรกิจ (อ่านวิธีดูประเภทของตัวเอง) กิจการขนาดเล็ก (ประเภท 2) คือกลุ่มที่ความต้องการพลังไฟฟ้าต่ำกว่า 30 kW ซึ่งทั้งสองการไฟฟ้าไม่คิดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์กับกลุ่มนี้ เมื่อความต้องการพลังไฟฟ้าสูงสุดถึงระดับนั้นขึ้นไป โรงงานจะเข้าเกณฑ์ประเภท 3 ขึ้นไป และเข้าข่ายถูกคิดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์

ล้าหลัง (Lagging)
ฝั่งของ Power Factor ที่เกิดเมื่อโรงงานดึง kvar จากโหลดแบบเหนี่ยวนำ เช่น มอเตอร์ หม้อแปลง ตรงข้ามกับฝั่งนำหน้า (Leading) ที่เกิดเมื่อชดเชยด้วยคาปาซิเตอร์มากเกินไป ค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์คิดเฉพาะฝั่งล้าหลัง

โดนคิดเมื่อไร และคิดเงินเท่าไร

ทุกรอบเดือน การไฟฟ้าเอา kvar สูงสุดของเดือนมาเทียบกับ kW สูงสุดของเดือนเดียวกัน ทั้งสองค่าเป็นค่าสูงสุดของรอบเดือน และไม่จำเป็นต้องเกิดในเวลาเดียวกัน สำหรับโรงงานในข่าย ถ้า kvar สูงสุดเกิน 61.97% ของ kW สูงสุด ส่วนที่เกินจะถูกคิดเป็นเงินในอัตราคงที่ต่อกิโลวาร์ ถ้าไม่เกิน เดือนนั้นไม่มีบรรทัดนี้

เพดานจึงไม่ใช่ตัวเลขตายตัว แต่เป็นสัดส่วนของ kW สูงสุดของเดือนนั้น เดือนที่ kW สูงสุดขึ้น เพดาน kvar ก็ขยับขึ้นตาม เดือนที่ kW สูงสุดลง เพดานก็หดลง และการเทียบเริ่มใหม่ทุกรอบเดือน บรรทัดนี้จึงโผล่ในบางเดือนและหายไปในบางเดือนได้

เกณฑ์ในประกาศเขียนเป็นสัดส่วน kvar ต่อ kW ไม่ได้เขียนเป็นค่า Power Factor แต่สัดส่วนนี้แปลงเป็นค่า PF ได้ คนหน้างานจึงใช้ค่า PF เทียบได้ราว 0.85 เป็นจุดสังเกต ถ้า PF บนมิเตอร์หรือรายงานของโรงงานอยู่ต่ำกว่าระดับนี้ ก็มีโอกาสเจอบรรทัดนี้บนบิล

ส่วน Ft เป็นอีกรายการที่แยกต่างหากบนบิลและคิดทุกเดือนตามหน่วยที่ใช้ คนละรายการกับค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ (ค่า Ft คืออะไร)

  1. หา kW สูงสุดของเดือนนั้น โดยใช้ค่าสูงสุดของทั้งเดือน
  2. หาเพดาน: เอา kW สูงสุดของเดือนคูณ 61.97% ได้เพดาน kvar ของเดือนนั้น ถ้า kvar สูงสุดไม่เกินเพดานนี้ เดือนนั้นไม่มีบรรทัดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์
  3. เอา kvar สูงสุดของเดือนลบเพดาน ได้กิโลวาร์ส่วนเกิน
  4. ปัดเศษของกิโลวาร์ก่อน (ไม่ถึงครึ่งกิโลวาร์ตัดทิ้ง ตั้งแต่ครึ่งขึ้นไปนับเป็นหนึ่งกิโลวาร์) แล้วคูณกิโลวาร์ส่วนเกินด้วยอัตรา 56.07 บาท/kvar ซึ่งเป็นอัตราคงที่คิดเป็นบาทต่อกิโลวาร์ ได้ยอดก่อน VAT ของบรรทัดนี้ และยอดเดียวกันนี้คือเงินที่จะหายไปถ้าลดส่วนเกินได้หมด

✗ ค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์คิดจากจำนวนหน่วยไฟที่ใช้ เหมือนค่าพลังงาน

✓ คิดจาก kvar สูงสุดส่วนที่เกินเพดาน ซึ่งเพดานเป็นสัดส่วนของ kW สูงสุดของเดือนนั้น จำนวนหน่วย (kWh) ไม่อยู่ในสูตร

✗ ประกาศอัตรากำหนดเกณฑ์เป็นค่า Power Factor ขั้นต่ำ

✓ ประกาศเขียนเกณฑ์เป็นสัดส่วนของ kvar สูงสุดต่อ kW สูงสุด ค่า PF ที่ใช้เทียบเป็นค่าที่คนหน้างานแปลงมาใช้ให้สะดวก ไม่ใช่ตัวเลขในประกาศ

ลดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ได้อย่างไร ต้องติดอะไร

ทางแก้หลักคือติดชุดคาปาซิเตอร์ (Capacitor Bank) ที่มีตัวควบคุม Power Factor อัตโนมัติ (APFC) และคอนแทคเตอร์ตัด-ต่อเป็นขั้นตามโหลด เพื่อยก PF ฝั่งล้าหลังขึ้นจนบรรทัดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ลดหรือหายไป สิ่งที่ลดคือบรรทัดนี้เท่านั้น ไม่ใช่ค่าความต้องการพลังไฟฟ้า

งานติดตั้งที่ผู้ติดตั้งควรทำตามลำดับ:

  1. ดูข้อมูลปัจจุบันจากมิเตอร์ ทั้ง kW · kvar และ PF
  2. เก็บข้อมูลโหลดต่อเนื่องตลอดทั้งวันทั้งคืน เพื่อดูช่วงที่ PF ต่ำ
  3. คำนวณขนาดคาปาซิเตอร์ที่ต้องใช้ (kvar)
  4. ตรวจฮาร์มอนิก ถ้าโรงงานมี VFD อินเวอร์เตอร์ หรือโหลดอิเล็กทรอนิกส์
  5. เลือกและติดตั้ง APFC/Capacitor Bank แบบแบ่งเป็นหลายขั้น
  6. ตั้งเป้า PF ไว้ที่ 0.95 ถึง 0.99 ฝั่งล้าหลัง
  7. ทดสอบและตรวจผลที่จุดเชื่อมต่อกับการไฟฟ้า (PCC)

ติดคาปาซิเตอร์มากไปก็เป็นปัญหาได้ การชดเชยเกินทำให้ PF สลับไปฝั่งนำหน้า (Leading) จึงควรให้ APFC ตัด-ต่อตามโหลดแทนการต่อค้างไว้ และคงเป้า PF ไว้ในช่วงที่ตั้งในขั้นที่ 6 ไม่จำเป็นต้องดันให้เต็มหนึ่ง ถ้าโรงงานมีฮาร์มอนิกสูงควรใช้ Detuned Reactor ร่วมกับคาปาซิเตอร์ และหลังติดแล้วให้ตรวจผลที่ PCC ต่อเนื่อง

สิ่งที่ไม่ควรคาดหวังคือบรรทัดค่าความต้องการพลังไฟฟ้า เพราะบรรทัดนั้นคิดจาก kW สูงสุด ไม่ใช่ kVA การแก้ PF จึงไม่ทำให้มันลด (ค่าความต้องการพลังไฟฟ้าคืออะไร) ผลที่วัดได้คือยอดบรรทัดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ที่คำนวณไว้ในหัวก่อนลดลงหรือหายไป

ขนาดคาปาซิเตอร์ที่ขั้นที่ 3 ประเมินเบื้องต้นได้จากสูตรด้านล่าง เพื่อให้คุยกับผู้ติดตั้งได้ว่าตัวเลขที่เสนอมาอยู่ในระดับที่สมเหตุสมผลหรือไม่

ฮาร์มอนิก
สิ่งที่ต้องตรวจก่อนติดคาปาซิเตอร์ เมื่อโรงงานมี VFD อินเวอร์เตอร์ หรือโหลดอิเล็กทรอนิกส์ ถ้าฮาร์มอนิกสูงต้องใช้ Detuned Reactor ร่วมกับคาปาซิเตอร์
  1. ตัวอย่าง: โรงงานมีโหลด 500 kW และ PF เดิมอยู่ที่ 0.80 (เป็นค่าตั้งต้นของตัวอย่าง ไม่ใช่เกณฑ์ที่เริ่มโดนคิด)
  2. ตัวอย่างนี้ต้องการยก PF ขึ้นไปที่ 0.95
  3. ขนาดคาปาซิเตอร์ (kvar) = กำลังไฟฟ้าจริง (kW) × (tan ของมุม PF เดิม − tan ของมุม PF เป้าหมาย)
  4. แทนค่าของตัวอย่างลงสูตร ได้ราว 210 kvar ซึ่งเป็นการประเมินเบื้องต้น ขนาดจริงต้องวัดจากข้อมูลโหลดหน้างานตามขั้นที่ 2

✗ Power Factor ต่ำทำให้ค่าความต้องการพลังไฟฟ้าสูงขึ้น เพราะบิลคิดเป็น kVA

✓ ค่าความต้องการพลังไฟฟ้าคิดจากกำลังไฟฟ้าจริงสูงสุดในหน่วย kW ไม่ใช่ kVA แก้ PF จึงไม่ลดบรรทัดนั้น ลดได้เฉพาะบรรทัดค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์

✗ ตั้ง PF ให้เต็มหนึ่งได้ยิ่งดี

✓ ตั้งเป้าในช่วงที่ไม่ต้องเต็มหนึ่ง เพราะถ้าชดเชยเกินจะสลับไปฝั่งนำหน้า (Leading) และควรให้ APFC ปรับตามโหลด

ถ้าโรงงานมีโซลาร์รูฟท็อปอยู่แล้วหรือกำลังจะติด

โซลาร์ลด kW ที่ดึงจากการไฟฟ้า แต่ kvar จากมอเตอร์ยังเท่าเดิม Power Factor ที่จุดซื้อไฟจึงลดลงได้ และถ้าต่ำกว่าค่าที่เทียบกับเกณฑ์ก็เจอค่าเพาเวอร์แฟคเตอร์ได้ โซลาร์ไม่ได้ช่วยเรื่องนี้ ทางแก้คือตั้งระบบคาปาซิเตอร์ให้มองเห็นและรองรับโซลาร์

สิ่งที่ต้องตั้งให้ถูก:

  1. ติด CT ของ APFC คร่อมที่จุด Main Incoming ก่อนแยกไปโหลดโรงงานและโซลาร์ หรือใช้ตัวควบคุมรุ่นที่รองรับระบบที่มีพลังงานหมุนเวียน
  2. ตั้งเป้า PF ราว 0.95 ฝั่งล้าหลัง (Inductive) ไม่ตั้งเต็มหนึ่งตลอดเวลา เพื่อเผื่อระยะสวิงของโซลาร์ไม่ให้สลับข้ามไปฝั่ง Capacitive
  3. ซอยขนาดขั้น (Step) ของ Capacitor Bank ให้ย่อยลง เวลาโซลาร์ทำงานแล้ว kW เปลี่ยนเล็กน้อย ระบบจะไม่ต้องสับคาปาซิเตอร์ตัวใหญ่จนกระชาก
  4. อัปเกรด APFC Controller เป็นรุ่นที่รองรับโซลาร์ (Hybrid/Smart Controller) ซึ่งคำนวณการชดเชยโดยดูทิศทางของพลังงาน ไม่ให้เกิดการชดเชยเกิน

ไม่แน่ใจว่าโรงงานคุณต้องทำขั้นไหนบ้าง?

ถามวิศวกรได้ทาง LINE @winstar.solar